Bir deprem olduğunda ekranlara aynı anda birçok teknik terim düşer: "Mw 5.8 büyüklüğünde, 7 km derinlikte, doğrultu atımlı fay üzerinde…" Bu sayfayı, hem canlı deprem listemizi okurken hem de haberleri takip ederken başvurabileceğiniz bir el sözlüğü olarak hazırladık. Terimler beş bölümde gruplandı; her biri birkaç cümleyle, formülsüz ve jargonsuz açıklanıyor. Daha derine inmek istediğiniz kavramlar için ilgili rehber makalelerimize bağlantı verdik.
Temel kavramlar
Deprem
Yer kabuğunda biriken gerilme enerjisinin, kayaçların bir fay boyunca aniden kırılmasıyla boşalması ve bu enerjinin sismik dalgalar hâlinde yayılarak yüzeyde sarsıntı yaratmasıdır.
Öncü sarsıntı
Büyük bir depremden önce aynı bölgede meydana gelen daha küçük depremlerdir. Bir sarsıntının "öncü" olduğu ancak asıl deprem yaşandıktan sonra, geriye dönük olarak anlaşılır; hiçbir küçük deprem, arkasından büyüğünün geleceğinin işareti olarak yorumlanamaz.
Anaşok
Bir deprem dizisi içindeki en büyük sarsıntıdır. Haberlerde "asıl deprem" olarak anılan olay anaşoktur; ondan önce gelenler öncü, sonra gelenler artçı olarak sınıflandırılır.
Artçı deprem
Anaşoğun ardından, kırılan fayın ve çevresindeki kayaçların gerilme dengesine yeniden oturması sırasında oluşan daha küçük depremlerdir. Nedenleri ve süresi için artçı deprem rehberimize bakabilirsiniz.
Merkez üssü (episantr)
Depremin odak noktasının tam üzerindeki yeryüzü konumudur. Deprem listelerinde gördüğünüz il-ilçe bilgisi ve haritadaki nokta episantrı gösterir.
Odak noktası (hiposantr)
Fay kırılmasının yerin altında başladığı noktadır. Episantr bu noktanın yüzeydeki izdüşümü olduğu için ikisi sık karıştırılır.
Odak derinliği
Hiposantr ile yeryüzü arasındaki mesafedir. Aynı büyüklükteki iki depremden sığ olanı, enerjisi yüzeye daha yakın boşaldığı için genellikle daha şiddetli hissedilir.
Mikro deprem
İnsanların çoğunlukla hissedemediği, yalnızca cihazlarla kaydedilen küçük depremlerdir. Türkiye'de her gün çok sayıda mikro deprem kaydedilir; dağılımlarını istatistik sayfamızda inceleyebilirsiniz.
Deprem fırtınası
Belirgin tek bir anaşok olmadan, aynı bölgede birbirine yakın büyüklükte çok sayıda depremin günlerce, bazen haftalarca sürmesidir. Ege'deki graben sistemlerinde zaman zaman görülür.
Büyüklük ve şiddet
Magnitüd (büyüklük)
Depremde açığa çıkan enerjinin aletsel ölçüsüdür; her deprem için tek bir değerdir. Ölçek logaritmik olduğundan bir birimlik artış, çok daha büyük bir enerji farkına karşılık gelir.
ML (yerel büyüklük / Richter)
Halk arasında "Richter ölçeği" olarak bilinen yerel büyüklüktür. Küçük ve orta depremlerde hızlı hesaplandığı için ilk duyurularda sık kullanılır; çok büyük depremlerde doygunluğa ulaşıp gerçek enerjiyi tam yansıtmayabilir.
Mw (moment büyüklüğü)
Kırılan fay yüzeyinin alanını, kayma miktarını ve kayacın özelliklerini esas alan modern büyüklük ölçeğidir. Büyük depremlerde en güvenilir değer kabul edilir; uluslararası kurumlar genellikle Mw yayımlar.
Md (süreye bağlı büyüklük)
Sismogramdaki sarsıntı kaydının süresinden hesaplanan büyüklüktür; genellikle küçük depremler için pratik bir yöntem olarak kullanılır.
Şiddet
Depremin belirli bir yerdeki etkisinin ölçüsüdür: insanların hissetme derecesi, eşya ve yapı hasarı gözlemlenerek belirlenir. Büyüklük tek değerken şiddet yerden yere değişir. Ayrıntılı karşılaştırma için büyüklük ve şiddet rehberimize bakın.
MSK ölçeği
Türkiye'de yaygın kullanılan, gözleme dayalı 12 dereceli şiddet ölçeğidir (Medvedev-Sponheuer-Karnik). Dereceler genellikle Romen rakamıyla yazılır.
MMI (Değiştirilmiş Mercalli)
Özellikle ABD kaynaklı yayınlarda ve USGS haritalarında kullanılan 12 dereceli şiddet ölçeğidir; mantığı MSK ile benzerdir.
Aynı deprem, farklı sayılar: AFAD ve Kandilli aynı deprem için farklı büyüklükler duyurabilir; bunun nedeni çoğunlukla farklı ölçek (ML, Mw, Md) ve farklı istasyon ağlarıdır. Nedenlerini bu rehberde anlattık; iki kurumun verilerini canlı listemizde yan yana görebilirsiniz.
Fay ve tektonik
Levha tektoniği
Yer kabuğunun dev levhalara bölünmüş olduğunu ve bu levhaların hareketinin depremleri ürettiğini açıklayan kuramdır. Türkiye; Avrasya, Arap ve Afrika levhalarının etkileşim alanında yer aldığı için deprem üretkenliği yüksektir.
Fay
Kayaç bloklarının birbirine göre hareket ettiği kırık düzlemidir. Depremler enerjinin bu düzlemler boyunca ani boşalmasıyla oluşur.
Diri fay (aktif fay)
Yakın jeolojik geçmişte deprem üretmiş ve gelecekte üretme potansiyeli taşıyan faydır. Türkiye'deki başlıca diri fayları fay hatları rehberimizde bölge bölge inceledik.
Doğrultu atımlı, normal ve ters fay
Fayların hareket yönüne göre sınıflandırılmasıdır: doğrultu atımlı faylarda bloklar yatay kayar (Kuzey Anadolu ve Doğu Anadolu fayları gibi), normal faylarda bir blok aşağı düşer (Ege'de yaygındır), ters faylarda bloklar birbirinin üzerine bindirir.
Fay kırığı (yüzey kırığı)
Büyük depremlerde kırılmanın yeryüzüne ulaşmasıyla oluşan, arazide gözle görülebilen izdir; yollar ve tarlalar boyunca metrelerce ötelenme yaratabilir.
Graben
İki normal fay arasında aşağı çökmüş kabuk bloğudur; genellikle geniş ovalar oluşturur. Ege'deki çöküntü ovaları Türkiye'nin bilinen graben örnekleridir.
Horst
Grabenlerin tersine, faylar arasında yüksekte kalan bloktur; graben ovalarını ayıran dağ sıraları çoğunlukla horsttur.
Dalgalar ve ölçüm
Sismoloji
Depremleri ve sismik dalgaların yer içindeki yayılımını inceleyen bilim dalıdır; uzmanlarına sismolog denir.
Sismograf
Yer hareketini sürekli kaydeden cihazdır. Ülke genelindeki sismograf istasyon ağları sayesinde depremin yeri ve büyüklüğü dakikalar içinde hesaplanır.
Sismogram
Sismografın ürettiği dalga kaydıdır; büyüklük hesapları ve odak çözümleri bu kayıtlar üzerinden yapılır.
P dalgası
En hızlı sismik dalgadır ve kayıt istasyonlarına ilk o ulaşır. Genellikle kısa bir titreşim ya da gümbürtü olarak hissedilir. Erken uyarı sistemleri, P dalgasını yakalayıp daha yıkıcı dalgalardan önce alarm üretme ilkesiyle çalışır.
S dalgası
P dalgasından yavaş ama daha güçlü sarsan dalgadır; yapılardaki hasarın önemli bölümü S dalgası ve onu izleyen dalgalarla oluşur. Sıvıların içinde ilerleyemez.
Yüzey dalgaları
Yer yüzeyi boyunca yayılan, en yavaş fakat büyük depremlerde en uzun süreli ve yıkıcı sallanmayı üreten dalgalardır (Love ve Rayleigh dalgaları).
Zemin sıvılaşması
Suya doygun, gevşek kum-silt zeminlerin şiddetli sarsıntıda taşıma gücünü yitirip sıvı gibi davranmasıdır; binaların yana yatmasına veya gömülmesine yol açabilir.
Zemin büyütmesi
Yumuşak ve kalın çökel zeminlerin sismik dalgaları güçlendirmesidir. Aynı depremin, dolgu ya da ova zeminindeki bir mahallede kayalık zemindekinden belirgin biçimde daha şiddetli hissedilmesinin ana nedenidir.
Tsunami
Deniz tabanını düşey yönde hareket ettiren büyük depremlerin (ya da denizaltı heyelanlarının) tetiklediği uzun dalgalardır. Türkiye kıyıları için risk değerlendirmesini deprem ve tsunami rehberinde bulabilirsiniz.
Afet yönetimi ve kurumlar
Deprem yönetmeliği
Binaların depreme dayanıklı tasarlanması ve yapılması için uyulması zorunlu teknik kuralları içeren resmi mevzuattır (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği). Güncel sürümü ve değişiklikleri resmi kaynaklardan kontrol edin.
AFAD
Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı; Türkiye'de afet koordinasyonundan sorumlu resmi kurumdur ve ülke genelindeki istasyon ağıyla resmi deprem verisini yayımlar.
Kandilli (KRDAE)
Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü; Türkiye'nin köklü deprem gözlem ve araştırma kurumudur, kendi istasyon ağıyla bağımsız deprem çözümleri üretir.
EMSC
Avrupa-Akdeniz Sismoloji Merkezi; Avrupa ve Akdeniz kuşağındaki depremleri üye kurumların verileriyle hızla derleyip duyuran uluslararası kuruluştur.
USGS
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu; dünya genelindeki önemli depremleri izler ve küresel ölçekte referans kabul edilen çözümler yayımlar. Dört kaynağın verisini deprem haritamızda bir arada görebilirsiniz.
DASK
Doğal Afet Sigortaları Kurumu; konutlar için zorunlu deprem sigortasını yürüten kamu kuruluşudur. Kapsamı, sorgulama ve hasar başvurusu adımları için DASK rehberimize bakın.
Toplanma alanı
Afet sonrasında güvenle beklemek ve yakınlarınızla buluşmak için önceden belirlenmiş açık alanlardır; adresinize en yakın olanı e-Devlet üzerinden sorgulayabilirsiniz. Deprem sonrası adımların tamamı bu rehberde anlatılıyor.
Çök-kapan-tutun
Sarsıntı anında önerilen temel korunma tekniğidir: olduğunuz yerde çökün, sağlam bir mobilyanın altına kapanın ve ona tutunun. Uygulamanın ayrıntıları için deprem anında ne yapmalı rehberini okuyun.
Sıkça sorulan sorular
Episantr ile hiposantr arasındaki fark nedir?
Mw ve ML aynı şey mi?
Deprem fırtınası ne demek?
Kaynaklar ve resmi bilgilendirme
Bu sözlük; AFAD'ın afet terimleri ve eğitim içerikleri, Kandilli Rasathanesi (KRDAE)'nin bilgilendirme sayfaları ve USGS'in deprem sözlüğü esas alınarak sitemiz editörleri tarafından derlenmiştir. Terimlerin resmi ve güncel tanımları için bu kurumların kendi yayınlarını esas alın. Türkiye'deki güncel sarsıntıları canlı son depremler listemizden takip edebilirsiniz.